Odwołanie darowizny. Czy to w ogóle jest możliwe?

Umowa darowizny jest bardzo popularna i stanowi jedną z najczęściej zawieranych umów w prawie cywilnym. Często jednak po jakimś czasie od jej zawarcia, między osobą darczyńcy a obdarowanym pojawia się konflikt, który powoduje, że darczyńca chce odwołać poczynione wcześniej rozporządzenie i odwołać darowiznę. 

W jakich przypadkach jest to możliwe?

Zgodnie z ogólną zasadą stanowiącą, że umów należy dotrzymywać, odwołanie darowizny może być dokonane tylko wyjątkowo, w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Jakich? Obdarowany z uwagi na szczególny stosunek osobisty, jaki powstaje między nim a darczyńcą, z chwilą dokonania darowizny powinien okazywać wdzięczność wobec obdarowanego. Zachowanie odmienne może bowiem powodować zaktualizowanie się uprawnienia darczyńcy do odwołania darowizny. Jako przesłankę tego uprawnienia ustawodawca w art. 898 k.c. wskazuje rażącą niewdzięczność. 

Pojęcie rażącej niewdzięczności

Jest to zwrot niedookreślony, nie ma konkretnej definicji w kodeksie cywilnym, mówiącej o tym, jak należy pojęcie to interpretować. Dlatego też sąd każdorazowo, badając stan faktyczny danej sprawy, ustala, czy konkretne zachowania obdarowanego mieszczą się w zakresie pojęciowym tego sformułowania. Z tej przyczyny każdy przypadek musi zostać rozważony indywidualnie. 

Sąd Najwyższy w licznych swoich orzeczeniach daje wskazówki jak należy interpretować pojęcie rażącej niewdzięczności. Są to na przykład takie działania bądź też zaniechania obdarowanego, które są skierowane przeciwko darczyńcy z zamiarem nieprzyjaznym, nacechowane złośliwością, chęcią wyrządzenia darczyńcy krzywdy lub szkody majątkowej. Wskazać tu można przede wszystkim popełnienie przestępstwa przeciwko darczyńcy (zarówno przeciwko życiu, zdrowiu i czci, jak i przeciwko mieniu) ale i przykładowo odmowę udzielenia pomocy, opieki w czasie choroby.

Natomiast o rażącej niewdzięczności nie możemy mówić wtedy, gdy czyny obdarowanego nie były umyślne lub można byłoby uznać, że w określonych środowiskach są to zwykłe konflikty, nieporozumienia życiowe czy rodzinne. Sąd Najwyższy w jednym ze swoich orzeczeń wskazał przykładowo, że nie mogą być uznane za rażącą niewdzięczność przykrości i krzywdy czynione impulsywnie, lecz mieszczące się w granicach zwykłych konfliktów życia codziennego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 lipca 2001 r., II CKN 818/00). Nie noszą cechy rażącej niewdzięczności również incydentalne, nawet naganne zachowania, jeżeli wynikają one z drobnych codziennych konfliktów, naturalnych szczególnie w sytuacji wspólnego zamieszkiwania stron (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 5 października 2000 r. w spr. II CKN 280/00).

Jeżeli wyżej wskazane okoliczności zaistnieją, bardzo ważnym jest aby pamiętać, iż darowizna nie może być odwołana po upływie roku od dnia, w którym uprawniony do odwołania dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego. Istotne jest, iż termin liczy się od momentu pozyskania wiedzy o przyczynie, a nie od daty jej wystąpienia. 

Jeśli termin został zachowany, w myśl art. 900 k.c odwołanie darowizny następuje przez oświadczenie złożone obdarowanemu na piśmie. W takim przypadku obdarowany ma obowiązek zawrzeć umowę przenoszącą własność np. nieruchomości na darczyńcę. W razie odmowy, darczyńca może wystąpić na drogę sądową, wytaczając powództwo o stwierdzenie obowiązku złożenia przez obdarowanego oświadczenia woli co do przeniesienia własności z powrotem na darczyńcę (art. 64 k.c. i art. 1047 k.p.c.).

Należy również pamiętać o tym, że w przypadku, gdy darczyńca wybaczył obdarowanemu jego wcześniejszą niewdzięczność, darowizny nie można już odwołać. 

Aleksandra Papużyńska

• Źródło:
  Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz. U. 1964 Nr 16 poz. 93)
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 lipca 2001 r., II CKN 818/00