REKOMPENSATA ZA PRACĘ W SZCZEGÓLNYCH WARUNKACH LUB W SZCZEGÓLNYM CHARAKTERZE

Rekompensata może zwiększyć wypłatę dla emeryta, jednak przyznawana jest pod pewnymi warunkami. Warto też wiedzieć, że nawet w sytuacji, gdy nie posiadamy świadectwa pracy w szczególnych warunkach lub gdy ZUS zakwestionuje takie świadectwo wydane nam przez pracodawcę, nie zawsze należy rezygnować ze starań o rekompensatę za pracę w szczególnych warunkach.

Czym jest rekompensata za pracę w szczególnych warunkach?

Jest to odszkodowanie za utratę możliwości nabycia prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze dla osób, które nie mają ustalonego decyzją prawomocną prawa do emerytury pomostowej. Tak rekompensatę wprost definiuje ustawa z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych - art. 2 pkt 5.

Rekompensata nie stanowi określonej kwoty wypłacanej wraz z emeryturą, lecz jest przyznawana w formie dodatku do kapitału początkowego, w efekcie czego powiększa ona podstawę obliczenia emerytury.

Ważne: ustalenie rekompensaty następuje na wniosek ubezpieczonego o emeryturę.

Komu przysługuje rekompensata za pracę w szczególnych warunkach?

Prawo do rekompensaty zostanie nam przyznane, gdy:

• wystąpimy z wnioskiem do ZUS o emeryturę w powszechnym wieku emerytalnym (60 lat dla kobiet, 65 dla mężczyzn),

  Ważne: prawo do rekompensaty nie zostanie ustalone, gdy występujemy o tzw. wcześniejszą emeryturę albo gdy mamy już ustalone prawomocną decyzją prawo do emerytury pomostowej lub innej wcześniejszej emerytury na podstawie przepisów ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lub przepisów odrębnych (np. z Karty Nauczyciela, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego).

• przed dniem 1 stycznia 2009 r. przez co najmniej 15 lat wykonywaliśmy pracę w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS.

Jak rozumieć pojęcie pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze na potrzeby ustalenia prawa do rekompensaty?

W tym zakresie należy odwołać się do przepisów Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. z 1983, Nr 8, poz. 43 ze zm.).

Aby nasza praca była uznana za pracę w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze łącznie musi spełniać dwa podstawowe warunki:

• musi być wymieniona w wykazie prac zamieszczonym w załączniku do wskazanego wyżej rozporządzenia oraz

• musi to być praca, którą wykonywaliśmy stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy.

Istotne zatem, by nasza praca była wymieniona w tzw. wykazie prac wykonywanych w szczególnych warunkach, jak również była wykonywana przez nas codziennie u danego pracodawcy i przez pełną „dniówkę”, zwykle 8 godzin.

Czasem zdarza się, że u tego samego pracodawcy wykonywaliśmy prace różnego rodzaju – w takiej sytuacji, aby nasza praca została uznana za pracę w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, co do zasady każdy rodzaj tej pracy musi być ujęty we wspomnianym wyżej wykazie prac.

Przykład: Pan Jan u swojego pracodawcy wykonywał zarówno prace ślusarskie, jak i spawalnicze. W świadectwie pracy jego stanowisko pracy zostało określone jako ślusarz-spawacz. Aby praca Pana Jana została uznana za pracę w szczególnych warunkach na potrzeby ustalenia prawa do rekompensaty, wykaz prac stanowiący załącznik do w/w Rozporządzenia musiałby wymieniać i uznawać za prace w szczególnych warunkach zarówno prace ślusarskie, jak i prace przy spawaniu. Zwykłe prace ślusarskie nie są ujęte w wykazie prac szczególnych, a więc pomimo tego, iż prace przy spawaniu i wycinaniu elektrycznym, gazowym czy atomowowodorowym, spełniają warunek pracy szczególnej, to okres pracy Pana Jana na stanowisku ślusarz-spawacz nie będzie wzięty pod uwagę przy ustaleniu prawa do rekompensaty.

Ważne: Sąd Najwyższy dopuszcza nieznaczne wyjątki w powyższym zakresie, gdy:

• dodatkowe prace stanowią integralną część (immanentną cechę) większej całości dającej się zakwalifikować pod określoną pozycję wykazu prac,
• prace dodatkowe mają charakter incydentalny, krótkotrwały, uboczny (Uchwała składu 7 sędziów SN z dnia 31 stycznia 2018 r., sygn. akt III UZP 8/17).

Praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, a świadectwo pracy.

Aby sprawa o rekompensatę zakończyła się dla nas pozytywnie, musimy przede wszystkim wykazać, że wykonywaliśmy pracę w szczególnych warunkach. Okresy pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze stwierdza zakład pracy na podstawie posiadanej dokumentacji w świadectwie wykonywania prac w szczególnych warunkach, wystawionym według określonego wzoru.

Zatem w naszej sprawie o rekompensatę, podstawowym dowodem dla ZUS będzie świadectwo pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wystawione nam przez pracodawcę.

Ważne: o ile świadectwo pracy jest pierwszym i podstawowym dokumentem jaki zostanie wzięty pod uwagę w naszej sprawie, to nie jest to dokument bezwzględnie obowiązkowy, a jego brak lub błędnie wystawione świadectwo nie przesądza z góry o negatywnym wyniku naszej sprawy.

Co w sytuacji, gdy ZUS odmówi przyznania nam prawa do rekompensaty ze względu na brak świadectwa pracy w szczególnych warunkach lub jeśli uzna, że nasze świadectwo jest nieprawidłowe?       

Jeśli faktycznie wykonywaliśmy pracę w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze spełniającą wyżej opisane kryteria, to nie należy się poddawać.

W sytuacji, gdy nasz pracodawca nadal istnieje, możemy podjąć próbę uzyskania bezpośrednio od niego świadectwa pracy w szczególnych warunkach. Pracodawca może wystawić nam takie świadectwo na podstawie posiadanej dokumentacji albo wydać nam odpis takiego świadectwa zalegającego w jego aktach.

Jeśli jednak zakład pracy już nie istnieje, możemy zwrócić się do odpowiednich archiwów, gdzie przechowywane są nasze akta osobowe, z wnioskiem o wydanie nam odpisu świadectwa wykonywania pracy w szczególnych warunkach. Należy wówczas pamiętać, że archiwum nie sporządzi nam świadectwa pracy, a może jedynie wydać nam odpis świadectwa znajdującego się w zbiorach tego archiwum, a sporządzonego przez nieistniejącego już pracodawcę. Oczywiście zwykle nie wiemy jakie dokumenty związane z naszą pracą zalegają w archiwum, dlatego warto zwrócić się do archiwum o przesłanie nam kopii całych akt osobowych - nawet gdy nie będzie tam świadectwa pracy w szczególnych warunkach to mogą znajdować się tam inne dokumenty, które okażą się przydatne w staraniach o rekompensatę (np. zaświadczenia u ukończeniu specjalistycznych kursów, otrzymywanie dodatków finansowych, napojów, zupy regeneracyjnej, odzieży ochronnej i obuwia itp.).

Ważne: lista zlikwidowanych i przekształconych zakładów pracy z informacją, gdzie przechowywana jest dokumentacja pracownicza, znajduje się na oficjalnej internetowej stronie ZUS w zakładce Inne » Rejestry, ewidencje i archiwa » Informacje o archiwach udostępnionych przez Zakład (link: https://bip.zus.pl/pl/inne/rejestry-ewidencje-i-archiwa/informacja-o-archiwach-udostepnianych-przez-zaklad).

Jeżeli jednak nie uda nam się uzyskać świadectwa pracy w szczególnych warunkach w powyższy sposób albo świadectwo pracy jest nieprawidłowo sporządzone, a my rzeczywiście świadczyliśmy tego rodzaju pracę i jesteśmy w stanie to wykazać innymi dowodami niż świadectwo pracy, to nie musimy rezygnować. W takiej sytuacji, od negatywnej dla nas decyzji ZUS, musimy odwołać się do sądu, gdzie przedstawimy wszystkie posiadane przez nas dowody, które potwierdzą fakt, iż w danym okresie/okresach (musi to być co najmniej 15 lat) stale i w pełnym wymiarze czasu pracy faktycznie wykonywaliśmy pracę w szczególnych warunkach.

Najważniejsze dla naszej sprawy jest to, iż przed sądem, okresy pracy w szczególnych warunkach możemy wykazywać wszelkimi dowodami – nie tylko dokumentami, ale także zeznaniami świadków (uchwała SN z dnia 10 marca 1984 r., sygn. akt III UZP 6/84, uchwała SN z dnia 27 maja 1985, sygn. akt III UZP 5/85).

Jak pokazuje praktyka, to właśnie zeznania świadków mają podstawowe znaczenie w tego typu sprawach – na świadków należy zatem powołać osoby, które razem z nami pracowały w danym zakładzie i są w stanie potwierdzić szczegóły naszego zatrudnienia (co dokładnie należało do naszych obowiązków, jakie obsługiwaliśmy maszyny i urządzenia, jakie dodatki otrzymywaliśmy itd.). Pomocne mogą także okazać się dokumenty dotyczące ukończenia specjalistycznych kursów, wpisy w legitymacji ubezpieczeniowej, potwierdzenia otrzymywania dodatków do wynagrodzenia itp.

W sprawach o rekompensatę często liczą się szczegóły dotyczące i charakteryzujące pracę na danym stanowisku, dlatego sprawy te wymagają znajomości nie tylko w/w przepisów, ale także orzecznictwa Sądu Najwyższego oraz sądów powszechnych. Nasza sprawa może wydawać się nam przegrana i nie do uratowania, jednak zawsze warto skonsultować się z prawnikiem.

Na marginesie wspomnieć jedynie należy, iż w niektórych przypadkach, kiedy nie jesteśmy w stanie wykazać się piętnastoletnim okresem pracy w szczególnych warunkach, pomocne może okazać się doliczenie do czasu pracy w szczególnych warunkach okresu odbywania zasadniczej służby wojskowej, a więc i na takie sytuacje może znaleźć się recepta, dlatego każdą sprawę warto przeanalizować ze specjalistą.

Radca prawny
Paulina Goleń

---

POTRZEBUJESZ POMOCY PRAWNEJ? SKORZYSTAJ Z DARMOWYCH PORAD W PUNKTACH NA TERENIE CAŁEJ POLSKI!

Z nieodpłatnej pomocy prawnej oraz nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego skorzystać może:

- każda osoba fizyczna, która potwierdzi stosownym, pisemnym oświadczeniem, że nie jest w stanie ponieść kosztów odpłatnej pomocy prawnej (do pobrania i podpisania w punkcie),

- osoby prowadzące jednoosobową działalność gospodarczą, niezatrudniające innych osób w ciągu ostatniego roku, co należy potwierdzić dodatkowym oświadczeniem.

Każda osoba, która chce skorzystać z porady, powinna wcześniej umówić się na wybrany dzień i godzinę wizyty w konkretnym punkcie.

Rejestracji można dokonać:

- telefonicznie pod numerem wskazanym na stronie internetowej starostwa lub urzędu miasta na prawach powiatu,

- on-line: za pośrednictwem strony zapisy-np.ms.gov.pl Podczas rejestracji nie trzeba podawać żadnych swoich danych osobowych, ani informować o sprawie, w której potrzebujemy pomocy lub konsultacji.