> Edukacja prawna 2022 - artykuły tematyczne > Kim są osoby ze szczególnymi potrzebami?

Edukacja prawna 2022 - artykuły tematyczne

X_Kim są osoby ze szczegolnymi potrzebami_grafika

31 maja 2022

Kim są osoby ze szczególnymi potrzebami?

W dniu 19 lipca 2019 r. do polskiego porządku prawnego weszła nowa, przełomowa ustawa, o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami . Stwarza ona ramy prawno-organizacyjne do urzeczywistnienia idei dostępności w naszym kraju, nakładając na wszystkie podmioty publiczne obowiązki dotyczące zapewnienia dostępności w aspekcie architektonicznym, cyfrowym i informacyjno- komunikacyjnym. Większość przepisów tej ustawy obowiązuje od 30 września 2019 r., pozostała część weszła w życie stopniowo w okresie następnych dwóch lat.

W tym samym roku została przyjęta również dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/882 z 17.04.2019 sprawie wymogów dostępności produktów i usług (Dz.Urz. UE L 151, s. 70) (European Accessibility Act), której celem jest zbliżenie ustawodawstw państw członkowskich w odniesieniu do wymogów dostępności niektórych produktów i usług, w szczególności poprzez wyeliminowanie i zapobieganie powstawaniu barier dla swobodnego przepływu niektórych dostępnych produktów i usług, które wynikają z rozbieżnych wymogów dostępności w poszczególnych państwach członkowskich. Obowiązki określone w niniejszej dyrektywie, z określonymi zastrzeżeniami (w szczególności art. 4 ust. 1 w związku z art. 14 ust. 6 dyrektywy 2019/882) powinny mieć zastosowanie w takim samym stopniu do podmiotów gospodarczych w sektorze publicznym i do podmiotów gospodarczych w sektorze prywatnym (motyw 57 dyrektywy 2019/882).

Dyrektywa 2019/882 wskazuje, że dostępność powinna zostać osiągnięta poprzez systematyczne usuwanie barier i zapobieganie ich powstawaniu, w miarę możliwości poprzez zastosowanie podejścia „projektowania uniwersalnego”, co przyczyni się do zapewnienia osobom z niepełnosprawnościami dostępu do produktów i usług na równi z innymi.

Jak wynika z Konwencji, podejście to „oznacza projektowanie produktów, środowiska, programów i usług, w taki sposób, by były użyteczne dla wszystkich, w możliwie największym stopniu, bez potrzeby adaptacji lub specjalistycznego projektowania”. Zgodnie z Konwencją projektowanie uniwersalne „nie wyklucza pomocy technicznych dla szczególnych grup osób niepełnosprawnych, jeżeli jest to potrzebne”. Ponadto dostępność nie powinna wykluczać dokonywania racjonalnych usprawnień, gdy wymaga tego prawo Unii lub prawo krajowe. [Dyrektywa 2019/882 przewiduje jej transpozycję do ustawodawstwa krajowego do 28.06.2022 r., a wejście w życie od 28.06.2025 r.]

Ustawa z dnia 19.07.2019 r. o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami określa środki służące zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami oraz obowiązki podmiotów publicznych w tym zakresie (art. 1 ust. 1 u.z.d.o.s.p.).
Jak czytamy w uzasadnieniu rządowego projektu ustawy „Usuwanie barier i zapewnienie dostępności dla wszystkich obywateli, w tym przede wszystkich osób doświadczających trudności w mobilności czy percepcji, stanowi jedno z kluczowych zadań państwa urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej”.

Zgodnie z ustawą każdy może mieć szczególne potrzeby – wynika to z konkretnej sytuacji, konkretnej osoby w konkretnym środowisku.
Osoby ze szczególnymi potrzebami to przykładowo osoby starsze, osoby z niepełnosprawnością lub inne osoby mające trwale lub czasowo naruszoną sprawność w zakresie mobilności czy percepcji (np. ludzie poruszający się przy pomocy kul, protez, wózków, słabi, chorujący, niesłyszący, niedowidzący, z trudnościami manualnymi i poznawczymi, osoby z wózkiem dziecięcym, z ciężkim bagażem itp).
W szczególności do osób ze szczególnymi potrzebami można zaliczyć osoby niepełnosprawne pogrupowane w oparciu o kryterium niepełnosprawności:
- głucha – osoba, która nie słyszy, posługuje się polskim językiem migowym PJM;
- słabosłysząca, niedosłysząca – osoby, które mają problemy ze słuchem, ale ich pierwszym językiem jest język polski. Osoby takie korzystają z rozwiązań technicznych, które wspomagają słyszenie, napisów itp. Najczęściej nie posługują się PJM;
- osoba z uszkodzonym słuchem – pojęcie określające zarówno osoby głuche, jak i słabosłyszące;
- głuchoniewidoma – osoba, która ma uszkodzony zarówno wzrok jak i słuch. W poznawaniu świata korzysta z tego zmysłu, który jest lepiej funkcjonujący – czasem więc korzysta z aparatów słuchowych, czasem z bardzo mocnych okularów lub lup. Właściwie nie zdarza się sytuacja, w której osoba głuchoniewidoma ma stuprocentowy brak wzroku i słuchu.
niewidoma – osoba, która nie widzi i ma tylko „czucie światła”. Informacje zbiera przy pomocy słuchu i dotyku. Tylko niewielka część osób niewidomych obecnie wykorzystuje alfabet Braille’a. Znacznie częściej posługują się przy korzystaniu z komputerów ze zwykłej klawiatury i czytników ekranu;
- słabowidząca – osoba, która ma uszkodzony wzrok, ale to nadal on jest podstawowym lub jednym z podstawowych sposobów zbierania informacji. Różnice w widzeniu kształtów, kolorów, ocenie odległości mogą być bardzo duże;
- osoby z niepełnosprawnością narządów ruchu – poruszające się na wózku, korzystające z chodzików lub kul ortopedycznych. Część osób nie korzysta z żadnych sprzętów i ich niepełnosprawność nie jest widoczna na pierwszy rzut oka;
- paraplegicy – osoby, które mają całkowicie niesprawne nogi i w pełni funkcjonujące ręce. Korzystają zwykle z wózków i mają w pełni sprawne ręce;
- tetraplegicy – osoby, które mają porażone wszystkie kończyny. W niektórych przypadkach mogą częściowo używać z rąk, jak i z nóg, ale zakres tej ruchomości może być bardzo różny. Często korzystają z wózków (zarówno ręcznych, jak i elektrycznych);
- osoby po amputacji kończyny - mogą korzystać ze wszystkich wymienionych rozwiązań technicznych - wózków, kul, protez itp;
- osoby z niepełnosprawnością intelektualną - niepełnosprawność intelektualna może mieć różny zakres i różne podłoże;
- osoby chorujące psychicznie – osoby, których niepełnosprawność wynika z chorób układu nerwowego. W różnych momentach mogą bardzo różnie funkcjonować – zależnie od stadium i okresu choroby';
- osoby o ograniczonych możliwościach poznawczych – określenie stosowane niekiedy wobec osób z niepełnosprawnością intelektualną i osób chorujących psychicznie.

Osoby o szczególnych potrzebach to jednak nie tylko osoby z niepełnosprawnościami. Do osób ze szczególnymi potrzebami zalicza się również:
- kobiety w ciąży – ciąża to okres, który większość kobiet odczuwa jako okres specjalnego traktowania – zwykle łatwiej się męczą, nie mogą zbyt długo stać, trudniej im się wykonuje niektóre czynności;
- osoby z dziećmi – opieka nad osobą zależną może wymagać zapewnienia dodatkowego miejsca np. pokoju do zabawy, przewijaków;
- seniorzy – osoby starsze mogą mieć szczególne potrzeby związane ze stanem zdrowia czy kondycją. Nie znaczy to oczywiście, że każdy senior będzie potrzebował szczególnego traktowania, ważne jest jednak, aby sposób załatwiania spraw był jak najprostszy, wymagał jak najmniej wysiłku fizycznego i był jasno wytłumaczony;
- osoby z większym bagażem – również może być traktowana jako osoby ze szczególnymi potrzebami w zakresie korzystania np. z wind czy wózków do transportu, ruchomych schodów.

Celem ustawy jest poprawa warunków życia i funkcjonowania obywateli ze szczególnymi potrzebami, którzy są narażeni na marginalizację lub dyskryminację m.in. ze względu na niepełnosprawność lub obniżony poziom sprawności z powodu wieku czy choroby. Ustawa jest kluczowym elementem rządowego programu „Dostępność Plus”, który rząd przyjął 17 lipca 2018 r. Rozwiązania przewidziane w projekcie ustawy realizują zapisy Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, zobowiązujące do zapewnienia takim osobom na równi z innymi obywatelami dostępu do różnych obiektów. Projekt ustawy powstał we współpracy ze środowiskiem osób niepełnosprawnych.

Rezultatem ustawy o zapewnianiu dostępności ma być stopniowa poprawa dostępności podmiotów publicznych, dzięki której osoby ze szczególnymi potrzebami w sposób możliwie samodzielny będą mogły korzystać z usług publicznych. Temu służą nie tylko minimalne wymagania w zakresie dostępności, ale również określone sankcje z tytułu braku dostępności.
Sektor publiczny został zobowiązany do zapewnienia co najmniej minimalnej dostępności, która zagwarantuje dostępność podmiotu publicznego.

Osoba ze szczególnymi potrzebami lub jej przedstawiciel ustawowy, po wykazaniu interesu faktycznego, ma prawo wystąpić do podmiotu publicznego z wnioskiem o zapewnienie dostępności architektonicznej lub informacyjno-komunikacyjnej.

Od 6 września 2021 r. każdy osoba będzie mogła poinformować podmiot publiczny o braku jego dostępności w wymiarze architektonicznym i informacyjno–komunikacyjnym. Osoby ze szczególnymi potrzebami lub ich przedstawiciele ustawowi będą mogli także złożyć wnioski i skargi. Jeśli osoba potrzebuje zapewnienia dostępności, aby załatwić swoją sprawę urzędową w danym podmiocie publicznym lub skorzystać z jego usług będzie mogła złożyć wniosek o zapewnienie dostępności.
Natomiast jeśli pomimo wniesienia wniosku podmiot publiczny nie zapewni dostępności w przeciągu 14 dni (maksymalnie w okresie 2 miesięcy w szczególnych przypadkach) bądź podmiot publiczny odmówi zapewnienia dostępności (nawet jeśli zapewni dostęp alternatywny) osoba ze szczególnymi potrzebami może złożyć skargę na brak dostępności do Prezesa Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON).

Od 6 września 2021 r. każdy pacjent będący osobą ze szczególnymi potrzebami ma prawo do otrzymania informacji o: rodzaju i zakresie świadczeń zdrowotnych udzielanych przez placówkę służby zdrowia, prawach pacjenta oraz swoim stanie zdrowia w zrozumiały dla niego sposób - w szczególności osoba głucha ma prawo uzyskać takie informację w Polskim Języku Migowym (art. 51 w zw. z art. 73 pkt 3).
Od 23 czerwca 2021 r., zgodnie z ustawą o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych, wymogami dostępności objęte są także aplikacje mobilne podmiotów publicznych (art. 73 pkt 1 lit. c ).

Osoby ze szczególnymi potrzebami lub ich przedstawiciele ustawowi będą mogli także złożyć wnioski i skargi, o których mowa w rozdziale 4 ustawy.
Od 20 września 2019 r. wszystkie podmioty publiczne muszą spełniać minimalne wymagania w zakresie trzech obszarów dostępności, o których mowa w art. 6 ustawy - architektonicznej, cyfrowej i informacyjno-komunikacyjnej.

Ustawa z dnia z dnia 19 lipca 2019 r. o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami pełni funkcję niezwykle istotna w zakresie przeciwdziałaniu wykluczeniu i marginalizacji osób, których potrzeby są szczególne z powodu indywidualnych okoliczności oraz zapewnienia dostępność przestrzeni publicznej.

Podoba Ci się to, co robimy?

Wspieraj Stowarzyszenie SURSUM CORDA przez wpłaty online. Dzięki Tobie możemy czynić dobro każdego dnia! 

×
Skip to content